वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी — पण हे नातं नेमकं किती खोल आहे?
माती, सूक्ष्मजीव, झाडं आणि आपण — वेगवेगळे जीव, की एकाच जिवंत व्यवस्थेचे भाग?
“वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी वनचरे ।पक्षीही सुस्वरे आळविती ॥”
तुकाराम महाराजांनी काही शतकांपूर्वी वृक्ष, वेली, वनचर आणि पक्ष्यांना आपले सोयरे म्हटले.
आपण या ओळींकडे सुंदर काव्य म्हणून पाहू शकतो. त्यात निसर्गप्रेम किंवा अध्यात्म शोधू शकतो.
पण आजच्या जीवशास्त्राच्या नजरेतून त्याकडे पाहिलं, तर एक वेगळाच प्रश्न पडतो —
हे सोयरेपण केवळ भावनेचं आहे का?की त्यामागे एक अतिशय प्रत्यक्ष, जैविक वास्तव आहे?
जितकं खोल जाऊन पाहतो, तितकं उत्तर अधिक रंजक होत जातं.
आपल्या पायाखालची माती खरंच ‘माती’ आहे का?
हातात मूठभर माती घेतली तर आपल्याला ती निर्जीव वाटू शकते.
दगडांचे बारीक कण. थोडी ओल. पालापाचोळा.
पण निरोगी माती प्रत्यक्षात एक विलक्षण जिवंत जग आहे.
त्यात जीवाणू आहेत. बुरशी आहे. प्रोटोझोआ आहेत. सूक्ष्म कृमी आहेत. आणि अजून कितीतरी जीव आहेत ज्यांची आपल्याला जाणीवही होत नाही.
एक ग्रॅम मातीत अब्जावधी सूक्ष्मजीव असू शकतात.
झाडाच्या मुळाभोवती तर विशेषच गर्दी असते.
मुळं जमिनीतून फक्त पाणी आणि खनिजं शोषून घेत नाहीत. वनस्पती मुळांमधून अनेक सेंद्रिय पदार्थ सोडतात. त्यावर सूक्ष्मजीव जगतात. त्यांच्यापैकी काही वनस्पतीला पोषकद्रव्यं उपलब्ध करून देतात. काही बुरशींची जाळी मुळांच्या पोहोचेपलीकडून पाणी आणि खनिजं मिळवण्यात मदत करतात.
म्हणजे झाड हे फक्त एक झाड नसतं.
ते माती, पाणी, बुरशी, जीवाणू, कीटक, सूर्यप्रकाश आणि इतर असंख्य जीवांमधील संबंधांचं एक जिवंत केंद्र असतं.
आणि मग ते झाड आपल्यात येतं
आता त्या झाडाला एखादं फळ लागलं असं समजूया.
आपण ते फळ तोडतो.
खातो.
त्या फळातील कार्बन, पाणी, खनिजं आणि इतर पोषक घटक आपल्या शरीरात प्रवेश करतात.
काही आपल्या पेशींचा भाग होतात. काही ऊर्जा देतात. काही आपल्या शरीरातील रासायनिक प्रक्रियांमध्ये सहभागी होतात.
क्षणभर विचार केला तर हे विलक्षण आहे.
कालपर्यंत जो पदार्थ मातीचा, पाण्याचा आणि झाडाचा भाग होता, तो आज आपल्या शरीराचा भाग आहे.
आपण निसर्गाशी फक्त जोडलेले नाही.
निसर्ग अक्षरशः सतत आपल्यात येत असतो.
पण आपल्या शरीराच्या आतही आपण एकटे नाही
आपण स्वतःला एक स्वतंत्र व्यक्ती समजतो.
पण आपल्या शरीरावर आणि शरीराच्या आत सूक्ष्मजीवांचे विशाल समुदाय राहतात. त्वचेवर, तोंडात, नाकात आणि विशेषतः आपल्या आतड्यांमध्ये.
याला आपण मानवी मायक्रोबायोम म्हणतो.
हे सूक्ष्मजीव अन्नातील काही घटकांच्या पचनात सहभागी होतात, काही जीवनसत्त्वे आणि इतर जैविक संयुगे तयार करण्यात मदत करतात आणि आपल्या रोगप्रतिकारक यंत्रणेशी सतत संवाद साधतात.
आतडे आणि मेंदू यांच्यातही मज्जासंस्था, हार्मोन्स, रोगप्रतिकारक यंत्रणा आणि सूक्ष्मजीवांनी तयार केलेल्या पदार्थांमार्फत गुंतागुंतीचा संवाद चालतो.
या क्षेत्रात अजून खूप संशोधन सुरू आहे.
पण एक गोष्ट मात्र स्पष्ट होत चालली आहे —
‘मी’ म्हणून आपण ज्याला ओळखतो, तो पूर्णपणे स्वतंत्र जीव नाही.
आपलं जगणं अनेक इतर जीवांच्या सहजीवनावर अवलंबून आहे.
मातीतील आणि आपल्या शरीरातील सूक्ष्मजीव
मातीचा मायक्रोबायोम आणि मानवी आतड्यांचा मायक्रोबायोम एकसारखा नाही.
मातीतील जैवविविधता कितीतरी अधिक प्रचंड आहे.
पण दोन्ही जगं पूर्णपणे असंबंधितही नाहीत.
आपण काय खातो, कुठे राहतो, कोणत्या वातावरणात वावरतो, प्राणी-वनस्पती-मातीशी किती संपर्कात येतो—या सगळ्याचा आपल्या शरीरातील सूक्ष्मजीवांच्या समुदायावर काही ना काही प्रभाव पडू शकतो.
आणि इथे एक सुंदर वर्तुळ दिसायला लागतं.
माती → सूक्ष्मजीव → वनस्पती → अन्न → सूक्ष्मजीव → आपण
पण गोष्ट इथे संपत नाही.
शेवटी आपणही पुन्हा मातीच
जंगलात एक पान गळतं.
काही काळ ते तसंच पडून राहतं.
मग बुरशी, जीवाणू, कीटक आणि इतर विघटक त्यावर काम सुरू करतात.
हळूहळू ते पान नाहीसं होतं.
पण खरंच नाहीसं होतं का?
त्यातील पदार्थ पुन्हा मातीत जातात. तिथून दुसऱ्या वनस्पतीत. कदाचित एखाद्या फळात. त्या फळातून एखाद्या पक्ष्यात. किंवा आपल्यात.
निसर्गात ‘कचरा’ ही कल्पनाच फारशी नाही.एका जीवाचा शेवट म्हणजे दुसऱ्या प्रक्रियेची सुरुवात.
हेच आपल्या बाबतीतही खरं आहे.
आपल्या शरीरातील कार्बन, पाणी, कॅल्शियम, फॉस्फरस, नायट्रोजन—यापैकी काहीच मुळात ‘आपलं’ नाही.
ते आपल्याआधी असंख्य रूपांत या पृथ्वीवर होते.
काही काळासाठी त्यांनी आपलं रूप घेतलं आहे.
आणि नंतर ते पुढच्या प्रवासाला निघून जातील.
मग ‘निसर्ग’ नेमका कुठे संपतो आणि ‘आपण’ कुठे सुरू होतो?
कदाचित हाच सर्वात रंजक प्रश्न आहे.
आपण सहज म्हणतो —
“आज निसर्गात जाऊया.”
जणू निसर्ग हे आपल्या घरापासून दूर असलेलं एखादं ठिकाण आहे.
जंगल म्हणजे निसर्ग.डोंगर म्हणजे निसर्ग.नदी म्हणजे निसर्ग.
आणि आपण?
आपण जणू त्याला भेटायला जाणारे पाहुणे.
पण आपल्या प्रत्येक श्वासातील ऑक्सिजन वनस्पती आणि पृथ्वीच्या जैविक प्रक्रियांशी जोडलेला आहे. आपल्या शरीरातील पाणी पृथ्वीच्या जलचक्रातून आलं आहे. आपल्या शरीराची बांधणी करणारे अणू अन्नातून आले आहेत. ते अन्न मातीतून आलं आहे. आणि आपल्या शरीराच्या अनेक प्रक्रिया इतर सूक्ष्मजीवांच्या सहकार्याने चालतात.
मग सीमा कुठे काढायची?
त्वचेवर?ताटाच्या कडेवर?शेताच्या कुंपणावर?जंगलाच्या सीमेवर?
कदाचित यापैकी कोणतीच सीमा तितकी खरी नाही.
‘सोयरे’ या शब्दाचा अर्थ मग बदलतो
तुकारामांनी वृक्ष-वेली आणि वनचरांना सोयरे म्हटलं.
आज विज्ञान आपल्याला तुकारामांच्या अभंगाचा अर्थ सांगतं असा दावा करणं योग्य होणार नाही. कविता, अध्यात्म आणि विज्ञान यांची आपापली क्षेत्रं आहेत.
पण विज्ञानातून दिसणारं जग त्या शब्दाला एक विलक्षण नवी खोली नक्की देतं.
झाड आपला नातेवाईक आहे म्हणून केवळ त्याच्यावर प्रेम करायचं असं नाही.
त्यापेक्षा अधिक मूलभूत काहीतरी आहे.
झाड, माती, बुरशी, जीवाणू, पक्षी, कीटक आणि आपण—आपलं अस्तित्वच परस्परांमध्ये गुंतलेलं आहे.
एकाला बाकीच्यांपासून पूर्णपणे वेगळं करून समजून घेणं कठीण आहे.
Roohmi मध्ये आम्हाला यातून एक साधा प्रश्न पडतो
जर आपण या जिवंत व्यवस्थेच्या बाहेरचे नाहीच, तर निसर्गाकडे पाहण्याची आपली भूमिका काय असावी?
मालकाची?
व्यवस्थापकाची?
की सहभागी होणाऱ्या एका जीवाची?
Roohmi मध्ये आम्ही याचं निश्चित उत्तर शोधलेलं नाही.
उलट, जितकं निरीक्षण करतो तितकी या व्यवस्थेची गुंतागुंत अधिक जाणवते.
म्हणून कदाचित सुरुवात उत्तरापासून नाही, तर लक्ष देण्यापासून करायला हवी.
एखादं झाड पाहणं.
त्याच्या मुळाशी उगवलेली बुरशी पाहणं.
गळलेलं पान तिथेच का असावं हे समजून घेणं.
मातीत हात घालणं.
आपल्या ताटात आलेलं अन्न कुठून आलं याचा विचार करणं.
आणि हळूहळू एक गोष्ट जाणवू लागते —
Comments